By Geedfadhinews Muqdisho (Geedfadhinews) Magaalada Mogadishu ee caasimadda Soomaaliya ayaa lagu soo waramayaa in si weyn loo adkeeyay ammaankeeda, iyadoo la filayo in maalinta berri ay ka dhacaan isu soo baxyo ay abaabuleen qaar ka mid ah kooxaha mucaaradka ku ah Dowladda Federaalka Soomaaliya.
Wararka laga helayo gudaha magaalada ayaa sheegaya in ciidamada ammaanka ay si muuqata u joogaan waddooyinka waaweyn iyo goobaha muhiimka ah ee caasimadda, taasoo muujinaysa in dowladda ay ka taxaddareyso xaalad kasta oo amni darro ah oo ka dhalan karta bannaanbaxa la qorsheeyay.
Ciidamada booliska, nabad sugidda, iyo kuwa militariga ayaa la arkayaa iyagoo sameynaya howlgallo joogto ah, gaar ahaan meelaha ay dadku ku badan yihiin. Waxaa sidoo kale la kordhiyay baraha kontoroolka ee lagu baarayo gaadiidka iyo dadka, si loo xaqiijiyo ammaanka guud ee magaalada.
Dadka ku nool Mogadishu ayaa sheegay in dhaqdhaqaaqa ciidamada uu aad uga duwan yahay maalmihii caadiga ahaa, taasoo dhalisay dareen walaac iyo feejignaan.
Wararka hordhaca ah: Bannaanbaxan la filayo ayaa lagu tilmaamay mid salka ku haya cabashooyin siyaasadeed iyo khilaafyo la xiriira xaaladda guud ee dalka.
Sababaha Bannaanbaxa
Ilo ku dhow qorshaha mudaharaadka ayaa sheegay in isu soo baxa uu salka ku hayo cabashooyin la xiriira arrimo siyaasadeed, amni, iyo xaaladda dhaqaale ee dalka.
Qaar ka mid ah kooxaha mucaaradka ayaa horey u muujiyay walaac ku saabsan jihada siyaasadeed ee dalka iyo sida dowladda u maareyneyso arrimaha muhiimka ah ee qaranka.
Inkastoo aan wali si rasmi ahloo shaacin ajendaha guud ee bannaanbaxa, haddana waxaa la filayaa in dibadbaxayaasha ay diiradda saaraan arrimo ay ka mid yihiin doorashooyinka, maamulka amniga, xorriyadda siyaasadeed, iyo cabashooyin la xiriira maamulka dowladda.
Dad badan ayaa aaminsan in bannaanbaxan uu noqon karo mid muhiim u ah muujinta dareenka bulshada iyo kooxaha siyaasadeed ee mucaaradka ah.
Siyaasiyiinta mucaaradka qaarkood ayaa horey warbaahinta uga sheegay in shacabka Soomaaliyeed ay xaq u leeyihiin inay muujiyaan aragtidooda siyaasadeed si nabad ah, halka dowladda looga baahan yahay inay ilaaliso amniga iyo xuquuqda muwaadiniinta. Arrintan ayaa sii kordhisay xiisadda siyaasadeed ee ka jirta magaalada Muqdisho.
Adkeynta Ammaanka Magaalada
Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa u muuqata mid qaaday tallaabooyin adag oo lagu xaqiijinayo ammaanka caasimadda. Ciidamo dheeraad ah ayaa la geeyay waddooyinka muhiimka ah, waxaana si gaar ah loo ilaalinayaa xarumaha dowladda, isgoysyada muhiimka ah, iyo goobaha ganacsiga.
Waddooyinka qaar ayaa la sheegay in laga yaabo in la xiro ama la xaddido isu socodkooda haddii bannaanbaxu dhaco. Tani waxay saameyn ku yeelan kartaa dhaqdhaqaaqa dadka iyo gaadiidka gudaha magaalada. Dadka shacabka ah ayaa lagu wargeliyay inay ka fogaadaan meelaha laga yaabo in ay ka dhacaan isu imaatinada waaweyn si looga hortago khatar kasta.
Hay’adaha ammaanka ayaa sidoo kale kordhiyay baaritaannada lagu sameynayo gaadiidka iyo dadka maraya goobaha muhiimka ah. Baaritaannadan ayaa lagu sheegay kuwo looga gol leeyahay in lagu xaqiijiyo in aan magaalada lagu soo gelin waxyaabo khatar ku noqon kara amniga.
Saameynta Bulshada Iyo Ganacsiga
Adkeynta ammaanka iyo suurtagalnimada bannaanbaxa ayaa saameyn ku yeelatay dhaqdhaqaaqii caadiga ahaa ee magaalada. Ganacsatada qaar ayaa muujiyay walaac ku saabsan in xayiraadaha waddooyinka iyo cabsi laga qabo rabshado ay hoos u dhigi karaan ganacsigooda.
Suuqyada waaweyn iyo goobaha ganacsiga ayaa laga dareemayaa feejignaan dheeraad ah, iyadoo qaar ka mid ah ganacsatada ay qorsheynayaan inay xiraan goobahooda haddii xaaladdu sii xumaato. Dadka rayidka ah ayaa sidoo kale ka baqaya in isu socodka magaalada uu adkaado maalinta bannaanbaxa.
Adeegyada gaadiidka dadweynaha ayaa sidoo kale laga yaabaa inay saameyn ku yeeshaan xayiraadaha la filayo. Darawallada gaadiidka dadweynaha ayaa sheegay inay ka walwalsan yihiin xiritaanka waddooyinka iyo suurtagalnimada in shaqadooda ay hakad gasho.
Fikirka Dadweynaha
Dadka ku nool Mogadishu ayaa aragtiyo kala duwan ka qaba bannaanbaxa la qorsheeyay. Qaar waxay aaminsan yihiin in bannaanbaxu yahay hab dastuuri ah oo lagu cabbiri karo dareenka shacabka, halka kuwo kale ay ka cabsi qabaan in mudaharaadku isu beddelo rabshado ama isku dhacyo amni.
Odayaasha dhaqanka iyo bulshada rayidka ah ayaa ugu baaqay dhinacyada siyaasadda inay muujiyaan dulqaad iyo wada hadal, si looga fogaado xaalado amni darro oo waxyeello u geysan kara shacabka. Waxay sidoo kale ku booriyeen ciidamada ammaanka inay ilaaliyaan xuquuqda muwaadiniinta isla markaana ay ka fogaadaan awood xad dhaaf ah.
Doorka Dowladda Federaalka
Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaan wali si rasmi ah uga hadlin faahfaahinta bannaanbaxa la qorsheeyay, balse saraakiil ka tirsan hay’adaha ammaanka ayaa sheegay inay diyaar u yihiin sugidda amniga iyo ilaalinta xasilloonida magaalada.
Waxaa la filayaa in maamulka gobolka Banaadir iyo hay’adaha amniga ay soo saaraan digniino iyo tilmaamo ku saabsan isu socodka dadka iyo gaadiidka haddii bannaanbaxu dhaco. Dowladda ayaa sidoo kale laga yaabaa inay ku baaqdo in bannaanbaxa loo sameeyo si nabad ah oo waafaqsan sharciga dalka.
Saameynta Siyaasadeed
Bannaanbaxyada noocan oo kale ah waxay inta badan saameyn ku yeeshaan jawiga siyaasadeed ee dalka. Khubarada siyaasadda ayaa sheegaya in bannaanbaxan uu noqon karo mid muujinaya heerka xiisadda siyaasadeed ee ka jirta Soomaaliya.
Haddii mudaharaadku u dhaco si nabad ah, waxaa suuragal ah inuu noqdo fariin siyaasadeed oo muhiim ah oo muujinaysa baahida loo qabo wada hadal iyo xal siyaasadeed. Hase yeeshee, haddii xaaladdu isku beddesho rabshado, waxay saameyn taban ku yeelan kartaa ammaanka iyo xasilloonida magaalada.
Baahida Loo Qabo Deganaansho
Magaalada Mogadishu ayaa muddo dheer la daalaa dhacaysay caqabado amni iyo kuwo siyaasadeed. Sidaas darteed, shacabka Soomaaliyeed ayaa si weyn u daneynaya in la ilaaliyo nabadda iyo xasilloonida caasimadda.
Waxaa muhiim ah in dhammaan dhinacyada ay muujiyaan masuuliyad iyo dulqaad si looga fogaado xaalad kasta oo dhaawici karta ammaanka magaalada. Wada hadal iyo is faham siyaasadeed ayaa loo arkaa waddada ugu habboon ee lagu xallin karo khilaafaadka jira.
Gunaanad
Inkasta oo aan wali la helin xaqiijin rasmi ah oo dhamaystiran oo ku saabsan faahfaahinta bannaanbaxa la filayo, haddana xaaladda magaalada Mogadishu ayaa u muuqata mid feejignaan sare ku jirta. Adkeynta ammaanka, joogitaanka ciidamada, iyo wararka la xiriira isu soo baxa ayaa muujinaya in dowladda iyo shacabka ay si dhow ula socdaan xaaladda.
Waxaa la filayaa in saacadaha iyo maalmaha soo socda ay soo baxaan warar dheeraad ah oo ku saabsan bannaanbaxa, saameyntiisa, iyo tallaabooyinka ay qaadi doonaan hay’adaha ammaanka. Dadweynaha ayaa lagu booriyay inay la socdaan wararka rasmiga ah isla markaana ay muujiyaan taxaddar iyo feejignaan.
Hassan A-bare 
Gedi Ahmed